Uprawnienia pokrzywdzonego jako oskarżyciela przed sądem

Co to są głosy stron i czy mnie to dotyczy?

Głosy stron to końcowe wypowiedzi prokuratora, oskarżycieli, oskarżonego i jego obrońcy. Jeśli zatem występujesz przed sądem jako oskarżyciel posiłkowy lub prywatny, również czeka Cię mowa końcowa. Trzeba skierować ją do sądu, ale będą jej słuchać także inni uczestnicy postępowania oraz obecna na sali sądowej publiczność. W wypowiedzi tej zaprezentuj swój pogląd na sprawę: powiedz, czy Twoim zdaniem oskarżony faktycznie popełnił zarzucane mu przestępstwo i czemu tak uważasz. Swoje zdanie musisz uargumentować. Możesz także zasugerować sądowi, jaką karę powinien wymierzyć oskarżonemu i jakie Twoim zdaniem powinien zastosować środki karne, czyli np. zakaz kontaktowania się z Tobą albo zakaz prowadzenia pojazdów. Głos jako pierwszy zabierze prokurator, następnie kolejni uczestnicy – w tym także Ty – a na końcu oskarżony. Sędzia wskaże Ci moment, w którym masz przedstawić swoją mowę (por. art. 406 k.p.k.).


Czy jako pokrzywdzony w postępowaniu przed sądem muszę poddać się badaniom lekarskim?

Nawet jeśli w postępowaniu przed sądem nie występujesz w roli oskarżyciela posiłkowego ani prywatnego, jako pokrzywdzony musisz poddać się oględzinom i badaniom lekarskim, jeżeli od stanu Twojego zdrowia uzależniona jest wysokość kary, którą sąd wymierzy sprawcy. Możesz sprzeciwić się natomiast w sytuacji, gdy lekarz będzie chciał wykonać na Tobie zabieg chirurgiczny lub pozostawić Cię na obserwacji w szpitalu (por. art. 192 § 1 k.p.k.).


Czy mogę zadawać pytania świadkom, biegłym i oskarżonemu?

Jeśli jesteś oskarżycielem posiłkowym lub prywatnym, to jak najbardziej masz prawo, by zadawać pytania. W odpowiednim momencie sędzia zapyta Cię, czy chcesz zadać pytania osobie, która jest w danej chwili przesłuchiwana (por.art. 370 k.p.k.).Może się też zdarzyć tak, że sędzia poprosi Cię, abyś przygotował pisemnie pytania do biegłego, który będzie sporządzał opinię w sprawie.


Czy na rozprawę może wejść każdy?

Co do zasady tak, ponieważ rozprawa sądowa odbywa się jawnie i nikt nie musi tłumaczyć się sędziemu, dlaczego chce w niej uczestniczyć. Dlatego każdy,kto ma skończone 18 lat, nie ma przy sobie broni i odpowiednio będzie się zachowywał, bo nie jest np. pod wpływem alkoholu, może przyjść na rozprawę i się jej przysłuchiwać (por. art. 355, 356 k.p.k.).


Czy postępowanie przed sądem jest podobne do postępowania przed prokuratorem?

Nie, postępowania te zdecydowanie się różnią. Teraz główna rola należy do sądu. To on, a nie prokurator lub policjant, będzie kierował postępowaniem; do sądu będziesz składał swoje wnioski i skargi. Postępowanie przed prokuratorem toczyło się w różnych miejscach – czasem w prokuraturze, czasem na komisariacie Policji, a czasem w terenie, bo np. prokurator musiał obejrzeć miejsce wypadku samochodowego. Całe postępowanie przed sądem będzie toczyło się w budynku sądu, na sali rozpraw.
W postępowaniu przed sądem jako pokrzywdzony nie jesteś już stroną. Będziesz mógł korzystać z uprawnień strony pod warunkiem, że zgłosiłeś swój udział w postępowaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego albo występujesz w sprawie jako oskarżyciel prywatny. Czynności, które będą przeprowadzane, np. przesłuchanie świadków, będą jawne i nie będziesz musiał nikogo prosić o zgodę, aby w nich uczestniczyć.


Czy sędzią może być brat oskarżonego albo mój współmałżonek?

Sędzia, a także policjant i prokurator, muszą być obiektywnie nastawieni zarówno do oskarżyciela (którym w czasie rozprawy jest prokurator), jak i do oskarżonego, a także do pokrzywdzonego. Jeżeli istnieją wątpliwości co do obiektywizmu sędziego, podlega on wyłączeniu, czyli nie może uczestniczyć w rozstrzyganiu tej sprawy. Istnieją sytuacje, w których bez względu na to, czy sędzia faktycznie byłby stronniczy, jest on wyłączony ze sprawy automatycznie (por. art. 40 § 1 k.p.k.). Dzieje się tak np. kiedy miałby orzekać sędzia, którego sprawa dotyczy bezpośrednio (por. art. 40 § 1 pkt. 1 k.p.k.).


Czy to jedyne przypadki, kiedy sędzia zostanie wyłączony?

Sędzia może okazać się nieobiektywny także z wielu innych przyczyn. W takiej sytuacji również może podlegać wyłączeniu (por. art. 41 § 1 k.p.k.).


Czy w postępowaniu przed sądem mogę przeglądać akta sprawy?

Jeżeli występujesz w sprawie jako oskarżyciel posiłkowy lub prywatny, akta sprawy muszą być Ci udostępniane, abyś mógł na spokojnie zapoznać się z zapisanymi w protokołach zeznaniami świadków, opiniami biegłych oraz wyjaśnieniami
oskarżonego. Jeżeli wolisz poczytać je w domu, będziesz mógł otrzymać odpisy, czyli kserokopie tych stron akt, które sobie zażyczysz. Niestety będziesz musiał za to zapłacić, gdyż kserokopie nie są darmowe (por. art. 156 § 2 k.p.k.).
Jeżeli nie jesteś oskarżycielem posiłkowym lub prywatnym, jako pokrzywdzony możesz zwrócić się do prezesa sądu osoby pracujące w informacji lub w sekretariacie na pewno wskażą Ci drogę do jego pokoju – by ten wydał zgodę na udostępnienie Ci akt lub sporządzenie kserokopii (por. art. 156 § 1 k.p.k.).


Dlaczego oskarżony nie musi odpowiadać na pytania sędziego? Dlaczego, jeśli kłamie, nie jest za to dodatkowo karany?

Nikogo nie można zmusić, aby się samooskarżał albo żeby dostarczył przeciwko sobie dowodów. Wynika to z prawa do obrony. Oskarżony może milczeć i w żaden sposób nie można na nim wymusić, żeby zaczął mówić. Ma do tego prawo (por. art. 175 § 1 k.p.k.).


Dlaczego w sądzie po raz kolejny pytają mnie o to samo, skoro na identyczne pytania odpowiadałem już na Policji i w prokuraturze? Po co sędzia odczytuje potem protokoły z moich wcześniejszych zeznań, skoro i tak prawie wszystko i w podobny sposób powtórzyłem na sali sądowej?

Twoje zeznania są dowodem w sprawie. Sąd ma obowiązek wysłuchać Cię osobiście, nie wystarczy, że przeczyta protokół sporządzony przez Policję lub prokuratora. Sąd chce osobiście poznać Ciebie, Twój stosunek do sprawy i sprawcy. Dla sądu nie liczy się tylko sama treść Twojej wypowiedzi (por. art. 92, 174, 410 k.p.k.).

Być może nasuną się nowe pytania, pojawią się nowe wątpliwości, które pomożesz sądowi usunąć. Sędzia przeczyta Twoje zeznania z postępowania przed prokuratorem tylko po to, aby przypomnieć Ci pewne fakty i wyjaśnić nieścisłości (por. art. 391 k.p.k.).


Dlaczego w sytuacji, gdy zmienia się skład sędziowski, rozprawa prowadzona jest od początku?

Takie sytuacje nie zdarzają się zbyt często, ale są możliwe. Oskarżonego musi wtedy osądzić sąd w innym składzie, który ma obowiązek na nowo zapoznać się ze sprawą, a zatem także on, w celu wydania sprawiedliwego wyroku, musi osobiście zetknąć się ze świadkami i biegłymi oraz wysłuchać oskarżonego (por. art. 402 § 2, 404 § 2 k.p.k.).


Jeśli wiem o okoliczności, przez którą sędzia powinien zostać wyłączony od rozpoznawania sprawy, co powinienem zrobić?

Musisz złożyć odpowiedni wniosek. Należy to zrobić w formie ustnej lub pisemnej i skierować go do sądu, który ma orzekać w sprawie. Sąd ten przekaże wniosek do rozpatrzenia innemu sędziemu. We wniosku musisz wyjaśnić dlaczego uważasz, że sędzia, którego wyłączenia żądasz, nie będzie obiektywny i nie powinien orzekać w tej sprawie (por. art. 42 k.p.k.). Wniosek o wyłączenie sędziego możesz złożyć zanim rozpocznie się pierwsza
rozprawa w sądzie. W przeciwnym razie Twój wniosek co do zasady pozostawi się bez rozpoznania (por. art. 41 § 2 k.p.k.). Jednakże w sytuacji, kiedy przed rozpoczęciem rozprawy nie znałeś przyczyny, z jakiej sędzia nie powinien orzekać w sprawie, albo taka przyczyna powstała już po rozpoczęciu postępowania przed sądem, Twój wniosek zostanie rozpatrzony i sędzia być może zostanie wyłączony od udziału w sprawie (por. art. 41 § 2 k.p.k.).