Nieumyślne spowodowanie śmierci

Opis przestępstwa

 
Przestępstwo nieumyślnego spowodowania śmierci opisane zostało w art. 155 kodeksu karnego. Jest ono jednym z kilku przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, dlatego w pierwszej kolejności ważne jest rozróżnienie, kiedy mamy do czynienia z nieumyślnym spowodowaniem śmierci, a kiedy z innym przestępstwem.
Przede wszystkim, żeby doszło do tego przestępstwa, musi nastąpić śmierć człowieka. O tym, czy miała ona miejsce rozstrzyga się według wiedzy medycznej, przy czym uznaje się, że chodzi tu o śmierć mózgową (w odróżnieniu od na przykład śpiączki). Śmierci musi ulec człowiek  a więc przepis ten nie dotyczy nieumyślnego wywołania poronienia.
Jeśli doszło do śmierci, to o tym, czy miało miejsce przestępstwo z art. 155 kk decyduje jej przyczyna oraz zamiar ewentualnego sprawcy.


 Zamiar
 
Nieumyślne spowodowanie śmierci polega na tym, że sprawca działa nieumyślnie, to znaczy, że nie mając zamiaru spowodowania czyjejś śmierci, jednak ją powoduje na skutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość tej śmierci przewidywał albo mógł przewidzieć (art. 9 § 2 kk). Oznacza to, że zachowanie sprawcy porównywane jest do przeciętnego postępowania ludzi w takiej samej sytuacji i ich zdolności przewidywania konsekwencji własnych działań. Jeśli sprawca mógł przewidzieć, że ktoś zginie, a mimo to nie zachował ostrożności, to popełnił przestępstwo.
Przy ocenie, czy doszło do nieumyślnego spowodowania śmierci pod uwagę bierze się tylko zamiar co do zabicia ofiary. Jeśli sprawca chciał zabić albo się godził na śmierć ofiary (zamiar bezpośredni albo ewentualny), to mamy do czynienia z zabójstwem (art. 148 kk). Jeśli natomiast sprawca nie chciał zabić i się na nią nie godził, ale do śmierci doszło – to mamy nieumyślne spowodowanie śmierci.
Przestępstwo to często jednak łączy się z innymi przestępstwami. To, że sprawca miał jakiś „zły” zamiar wobec ofiary, która w wyniku działań sprawcy umiera, nie powoduje jeszcze, że doszło do zabójstwa. Jeśli tylko zamiar sprawcy nie obejmował śmierci ofiary, to mamy do czynienia właśnie z przestępstwem z art. 155 kk.


Związek przyczynowo-skutkowy
 
Między działaniem (lub zaniechaniem) sprawcy a śmiercią ofiary musi zachodzić związek przyczynowo-skutkowy. Oznacza to, że działanie/zaniechanie sprawcy musi spowodować śmierć. Przy określaniu takiego związku występują liczne problemy, które sądy rozstrzygają indywidualnie, po dokładnym zbadaniu wszystkich okoliczności. Niekiedy sytuacja jest oczywista – gdyby wykop był zabezpieczony, to ofiara by do niego nie wpadła i nie zmarła; natomiast niekiedy związek przyczynowo-skutkowy jest trudny do ustalenia – np. ofiara ginie w wypadku samochodowym, do którego doszło dlatego, że jedna osoba jechała zbyt szybko, druga wyprzedzała w niedozwolonym miejscu, a trzecia prowadziła pod wpływem alkoholu. Przy ustalaniu związku przyczynowo-skutkowego sądy często korzystać muszą z pomocy biegłych oraz badać, jakie są normalne następstwa danego zdarzenia a także, które zdarzenia musiały nastąpić, żeby doszło do danego skutku.

Sprowadzenie zagrożenia i inne przestępstwa związane z nieumyślnym spowodowaniem śmierci
Przestępstwo nieumyślnego spowodowania śmierci można popełnić tylko wtedy, gdy ofiara faktycznie zginie. Nie da się zatem usiłować popełnić tego przestępstwa. Natomiast sytuacja podobna do usiłowania, czyli sprowadzenie niebezpieczeństwa czyjejś śmierci, jest uregulowana w osobnych przepisach, które zakazują doprowadzania do sytuacji zagrożenia. Przepisy te często także regulują – osobno – nieumyślne spowodowanie śmierci człowieka w wyniku spowodowania takich czy innych zagrożeń. W tych przypadkach nie stosuje się art. 155 kk, tylko właśnie te inne przepisy. Chodzi o następujące sytuacje:
  1. śmierć w wyniku gwałtownego zamachu na jednostkę Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (art. 140 § 2kk),
  2. śmierć kobiety ciężarnej w wyniku aborcji (art. 154 § 2 kk),
  3. śmierć w wyniku ciężkiego pobicia (art. 156 § 3 kk),
  4. śmierć w wyniku bójki lub pobicia (art. 158 § 3 kk),
  5. śmierć w wyniku pożaru, zawalenia się budowli lub obsunięcia ziemi (art. 163 § 3 i 4 kk),
  6. śmierć w wyniku epidemii albo wprowadzenia do obrotu niebezpiecznych substancji, jedzenia lub leków (art. 165 § 3 i 4 kk),
  7. śmierć w wyniku porwania samolotu lub statku (art. 166 § 3 kk),
  8. śmierć w wyniku katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym (art. 173 § 3 i 4 kk)
  9. śmierć w wyniku nieumyślnie spowodowanego wypadku w ruchu lądowym, morskim lub powietrznym (art. 177 § 2),
  10. śmierć w wyniku zanieczyszczenia środowiska (art. 185 § 2 kk),
  11. śmierć porzuconego dziecka (art. 210 § 2 kk),
  12. śmierć w wyniku rozruchów (art. 254 § 2 kk),
  13. śmierć w wyniku nieostrożnego postępowania żołnierza (art. 354 § 2 oraz art. 355 § 2 kk).

Dodatkowa odpowiedzialność
Zgodnie z polskim prawem taką samą karę, jak za nieumyślne spowodowanie śmierci, ponoszą osoby, które:
1)  są współsprawcami – działały wspólnie i w porozumieniu przy popełnianiu przestępstwa.
2)  są sprawcami kierowniczymi – jedna osoba działa, ale robi to na polecenie innej osoby, czyli sprawcy kierowniczego.
Kwestie te reguluje art. 18 kk.

Szczególne sytuacje, w których nie ma przestępstwa
 
Nawet jeśli są spełnione opisane wyżej warunki, to istnieje możliwość, że nie doszło do przestępstwa. Chodzi o następujące sytuacje:
1) sprawca jest w wieku poniżej 17 lat – zgodnie z polskim prawem osoby w wieku poniżej 17 lat nie mogą popełnić przestępstwa. Osoby takie za nieumyślne spowodowanie śmierci odpowiadają na zasadach określonych w ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (tekst jednolity: Dz. U. 2010 r. Nr 33 poz. 178 z późn. zm.)
2) sprawca jest niepoczytalny – zgodnie z art. 31 § 1 kk nie jest przestępstwem nieumyślne spowodowanie śmierci przez osobę, która z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie może kierować swoim działaniem lub nie rozumie, co robi. Stan niepoczytalności sąd ustala na podstawie opinii biegłych lekarzy i w razie jego stwierdzenia sąd może sprawcę skierować na przymusowe leczenie psychiatryczne.